Giringiya drok şnwarn zdiyan yn li herma Hesenkf

Weke ku ji aliy raya gişt ve j t zann, di van end saln daw de gelek daxwiyan agehdariyn balkş giring di derheq bajar, bajarvan hukumdariya li Hesenkf avakirina projeya bendava Ilisuy, ya ku li dewsa bajar me y antk pir qedm de bye lkirin, hatine weşandin.

Ez j deng xwe tev wan nerazbn, nrn, bang alakiyn li ser v babet dikim dibjim, jixwe ji ber ku dagirker nijadperestn serdest tim drok li goriya berjivendiyn xwe dane nivsandin, gelek „pirtkn drok“ j ne rast hatine tne nivsandin. Gelek xeleqn şopa droka jiyan baweriya bav-kaln me Kurd(zd)an ya demn ber j ji aliy biyaniyn ku hatine ch-warn me bi dar zor dagirkirine, nijadperest serdestan ve hatine tnekirin.  

Lewma niha fersenda min j zahf(pir) tne ku ez bikarbim gelek ji droka me ya ber-kevn bnime ber avan.  L, ez dixwazim niha bi alkariya zargotina me(elbet evj ne b kmas ne)ya ku vga hj di singn gelek bav-kaln me ye znd dijn de, li goriya end dokument(bi dtina min ev j ne pir kevnin) li ber avan hene zanna xwe hinek bahsa nav droka Hesenkf ya ku gelek şnwarn me zdiyan j li derdora herma w hebn hj hene rawestim. 

Pşn em birnen yek ji droknivs me Kurday navdar, mr Şerefxan hukumdar Bedls (y sala 1597 an), di pirtka xwe ye „Şerefname“ y de bahsa hinek eşrn li derdora Heskf-Hesenkf dike dibje: "Szde eşiret qebleyn giring li naveya Hesenkf hene: Aşt, Mihalb, Mihran, Becnew, Şeqaq, sturk, Kurdl Mezin, Kurdl Piuk, Reşan, Kişk, ilk, Xendeq, Suhan Bidyan (1:191).

 

Bi dtina min, ji xwe baş xwan ye ku, hing di w wext de j gelek ji wan szde eşrn hatine binavkirin(sturk, Reşan, Cilk, Xendeq Suhan) yn zdiyan bn e hinek ji wan vga hj hene.

 

Nimne:

1 - EM BIRNIN LI REWŞA ŞRA STRK YAN .

Vga jibergirtin(kopi)eke Mişwra(ev di wext xwe de weke kitbeke zdiya ye dn proz dihat dtin) me zdiyan, ya ku di sala 1278 de bi destnşana gelek Xasn zdiyan hatiye tomarkirin li cem min heye.

Xudan v Mişwr hja Pr Xetp dibje; "eşra Strkiya j mird me ne….“ (2)

Wek din j li goriya agehdariyn min, gelek merivn ji v şr niha hj li li Ermenstan Gurcsatan dijn hene. Xemgnim, di derheq ch warn wan yn ku vga l dimnin de tu malumatn min tnene. Her weha li vir bang pir lave ji nivskarn me yn li herma wan dijn dikim, ku ew van agehdariyn pwst ji me re tomarbikin bi weşnin.

Bguman, ew li deverne din de j hene…..

2 - EM BIRNIN LI REWŞA ŞRA XENDEQ YAN:

 

Di nav zargotina me zdiyan de ciy nav warn zdiyn ji federasiyona şrn Xendeqiyan hj gelek xwan ye

 

Nav Xendeq

 

Di bin v nav Xendeq de gelek l şrn zdiyan hebne hene(3). Ev federasiyona şrn Xendeqiyan ro hj di nav herma „zdiyn Xaltiyan(4)“ de pir bi nav denge.

 

Ch warn v federasiyona şra Xendeqiyan j, ji ber iyay Bzr yn ku li kleka ava Heskf (Hesenkf) dest pdikin, tne heta ber pira Batman ji vir j diine ber ava em Delan(li mil rast), gund Ridwan, Kl Midwr ye.

 

Di zargotina me zdiyan de hj t gotin, heta dema petrol di sala 1934'a de li iyay Reman derneketib, tevaya Kurd zdiyan ji van war iyayn di nav herma Heskf Batman re digotine "iyay Xendeqiyan."

 Ev iyayn Xendeqiyan e                                Kela Virreyten


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bel, dema meriv bala xwe bide ser v wn Hesenkf, meriv dibne ku iyay Xendeqiyan li hember bajr Heskf dest pdiken.

 

Ji xwe di v iyay de vga hj Kela Virreyten(birnen li ser wne j xwan dibe ku ev ne gelek ji bajar Hesenkf dre)heye.

 

Li goriya ku zargotina me Xendeqiyan didin xwan dibjin, raste ku di wextek de gelek  şunwarn me zdiyan li derdora v Kela Virreyten de j hebne. 

 

Vca, Xwed bi ten dizane ka ev kes bi nav Virreyten(y ku pşiy me iqas eşrn Xendeqiyan e), keng di v newal geliy iyay Xendeqiyan de hukumdar kiriye ?

 

T bramin, me Xendeqiyn li gund Şimz diman heta wan saln ku hja pirra n(ya vga) temam nekiribun, tim di dawiya demsala havn de zad-dexil( ceh, nok, genim, nsk hwd.) li ser pişta ker hespan dikir dibir li Heskf difirot. Ji xwe ten di v demsal de carnan hiza ava em Hesenkf km dib meriv karb hing peya ajn li ser pişta hesp-keran derbas  nava bajar Heskf bive. Hinga hza av gelek buna, kelekvanan bi kelekan meriv derbas wiyal av dikirin……..

Navn hinek gundn ku di wextek de zdiyn Xendeq l diman ev in:

Baherziq Drik Memika Pşm Sxura
Barisil  Feqran      (Pr Zeynka) Mezirka Şahsim
Basork Gdk  (Kaşax) Mirds Şihh
Bazbt Gir Reş Mizareş Şkestek
Bazwan Keverzo        (z. Fil.) Qulibdor Şimz
Bdal Korik (z. Fil.) Slexer Zercil (z. Fil.)
inriyan Mal Biniy Sin(Bakuft) Zwa Mran (Ziyaretb Feqr t de bn)

Ji bo ev navn gundn zdiyan yn bi Kurd, ji vir weha de j bne kufşkirin wenda nebin, min lewma navn gundan yn bi Tirk ne nivsandiye.(3)

Em dizanin, niha j di destn Ezdiyan de Tapo (qoan) yn gelek gundan hene herkes j dizane ev rdan erdn k bne. L ji ber ku hem navn wan di ktukan de hatine guhastin, d zdi hew karin di rya qanunan de dawa milk talann xwe bikin.

Ev  berdewam bike

 

avkan 

  1. Şerefxan Bedls , ŞEREFNAME (ber arsed salan di 14.8.1597 de temam kiriye k.t.)-Tarixa Kurdistan ya kevn- Zya Avci, Apec apa yekema kormanc 1998 Swd

 

  1. Xudan v Mişwr hja Pr Xetib e ev di sala 1270 de bi destnşana gelek Xasn zdiyan hatiye tomarkirin. Orginal v niha li cem mamost thologiya zdiyatiy, hja Pr Xidir Sileyman serok Center Bingeh LALIŞ Dihok heye.

 

  1. Kemal Tolan, Kitba “Hebn Tnebna zdiyan Tev Romann Zind ne”- Sala 2000, ji Weşann DENG zdiyan.Rpel:36-68

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Top
Niviskar:  Ferhun Kurt